Tin Kinh tế- xã hội  > Môi trường

Xâm nhập mặn mùa khô 2019-2020 và ảnh hưởng tới sản xuất và sinh hoạt tại một số tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long

Cập nhật lúc: 06/07/2020 02:00:00 PM

Xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long 2019-2020

Xâm nhập mặn, hay nhiễm mặn là quá trình tích tụ quá nhiều muối hoà tan (chủ yếu là NaCl) trong đất hoặc trong nước, gây ảnh hưởng tới khả năng canh tác của đất cũng như ảnh hưởng tới quá trình sử dụng đất và nước cho các hoạt động sinh hoạt, sản xuất. Có nhiều nguyên nhân khác nhau dẫn tới xâm nhập mặn, như sự bất cân bằng trong quá trình phát triển tự nhiên của đất; khai thác quá mức nước nguồn ngầm ven biển khiến xâm nhập mặn từ nước biển vào mạch nước ngầm; ảnh hưởng của các quá trình nhân tạo, hoạt động thuỷ lợi và sử dụng phân bón hóa học; xâm lấn mặn trên các vùng hạ lưu, cửa sông do suy giảm dòng chảy mùa cạn; … Tuy nhiên, trong khuôn khổ của bài viết này, xâm nhập mặn chỉ được xem xét dưới góc độ xâm lấn mặn trên các vùng hạ lưu, cửa sông do suy giảm dòng chảy trong mùa khô cùng với tác động cộng hưởng của nước biển dâng do biến đổi khí hậu.

Xâm nhập mặn tại các tỉnh hạ lưu khu vực Đồng bằng sông Cửu Long trong những năm gần đây diễn biến tương đối phức tạp, và có xu hướng ngày càng nghiêm trọng hơn do ảnh hưởng của El Nino.

Nguồn: Tổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam. Những hiểu biết về ENSO và tác động của nó. 

El Nino gây mưa ít, trong khi đó, việc thượng nguồn Mekong thiếu nước nghiêm trọng trong mùa khô, cùng với việc hệ thống các đập thuỷ điện và hồ chứa dọc dòng chính Mekong tăng cường trữ nước đã khiến cho tình trạng khô hạn, thiếu nước trong năm 2020 tại nhiều tỉnh hạ lưu vùng ĐBSCL càng trở nên trầm trọng hơn bao giờ hết. Suy giảm lưu lượng dòng chảy khiến sông cạn, nước mặn lấn sâu hơn vào đất liền, từ đó khiến cho tình trạng xâm nhập mặn tại khu vực hạ lưu diễn biến phức tạp. Nếu như đợt hạn mặn lịch sử trong năm 2016 được cho là 100 năm mới lặp lại, thì hạn mặn trong mùa khô 2020 đã diễn ra sớm hơn và nghiêm trọng hơn, mức độ vượt qua cả mốc của năm 2016.

So sánh xâm nhập mặn 2016 và 2020 tại ĐBSCL

Phân bổ mặn: km

Nguồn: Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia ngày 2/3/2020

Mặc dù đã có kinh nghiệm chống mặn và thích ứng với hạn mặn qua từng năm song nhiều khu vực tại ĐBSCL vẫn chịu các tác động nghiêm trọng trong đợt hạn mặn 2020, cụ thể 5 tỉnh bao gồm Kiên Giang, Bến Tre, Tiền Giang, Cà Mau và Long An đã phải công bố tình trạng khẩn cấp.

Ảnh hưởng của xâm nhập mặn tới sản xuất và sinh hoạt của người dân

Hạn mặn đã khiến nhiều diện tích lúa, cây ăn trái, canh tác thuỷ sản, rau màu bị thiệt hại, cả hoạt động sản xuất nông nghiệp và đời sống sinh hoạt của người dân đều chịu tác động tiêu cực.

Chợ Lách là huyện nằm xa biển nhất của tỉnh Bến Tre nhưng độ mặn đo được tại nhiều tuyến sông và kênh rạch trên địa bàn trong đợt hạn mặn năm 2020 đã đạt mức rất cao, từ 4-6 phần nghìn; trong khi đó tại các khu vực khác như cù lao Tiên Lợi, xã Tiên Long thuộc huyện Châu Thành thì xâm nhập mặn đã ở mức 7-10 phần nghìn. Tại tỉnh Hậu Giang, độ mặn tại nhiều nơi trên địa bàn huyện Long Mỹ và TP. Vị Thanh từ cuối tháng 12-2019 cũng được ghi nhận có nơi đã lên đến hơn 18 phần nghìn. Hạn mặn xâm nhập sâu vào nội đồng, gây nhiều ảnh hưởng tiêu cực tới sản xuất nông nghiệp. Tại tỉnh Bến Tre, ước tính khoảng 5.200 ha lúa tại hai huyện Ba Tri và Giồng Trôm có khả năng mất trắng do không có nước tưới; ngoài ra ước tính còn khoảng 20 nghìn ha cây ăn trái, hơn 72 nghìn ha dừa, gần 1.500 ha rau màu, hơn 100 nghìn cây giống, hoa cảnh cũng có nguy cơ chịu ảnh hưởng do xâm nhập mặn. Xâm nhập mặn gây cản trở quá trình sinh trưởng và phát triển của cây trồng, gây xáo trộn và mất cân bằng trong quá trình hấp thu nước và các chất dinh dưỡng cho cây. Không những vậy, nước mặn còn phá huỷ cấu trúc đất, khiến đất bị nén chặt, giảm khả năng phát triển của rễ cây, giảm khả năng thẩm thấu và thoát nước trong đất, gây thiếu khí cho sự phát triển của bộ rễ. Sử dụng nước nhiễm mặn để tưới cho cây trồng do đó không chỉ ảnh hưởng xấu tới đất, mà còn khiến cây bị sốc mặn, gây rụng lá, hoa, trái hàng loạt, và có thể dẫn đến chết cây.

Ước tính thiệt hại do hạn mặn 2019-2020

 

Nguồn: Báo Sài Gòn giải phóng.

Đối với đời sống người dân, hạn mặn trong năm 2020 đã khiến nhiều hộ gia đình thiếu nước sinh hoạt nghiêm trọng. Theo thống kê, khoảng 96.000 hộ dân trong toàn vùng ĐBSCL đã phải chịu cảnh thiếu nước sinh hoạt. Bến Tre là tỉnh chịu thiệt hại nghiêm trọng nhất, khi toàn tỉnh, từ nông thôn đến thành thị đều chịu cảnh nước ngọt sinh hoạt do xâm nhập mặn, ước tính khoảng 57 nghìn hộ dân chịu ảnh hưởng, thậm chí nguồn nước cấp từ các nhà máy nước sạch tại các đô thị trên địa bàn tỉnh cũng có dấu hiệu nhiễm mặn hơn 2 phần nghìn. Việc các hộ gia đình phải chi số tiền lớn mỗi tháng để mua nước ngọt phục vụ ăn uống và sinh hoạt tại các địa phương này không còn là điều hiếm thấy. Khi nước ngọt bị nhiễm mặn lên đến 4-5 phần nghìn thì không thể sử dụng cho tắm giặt và sinh hoạt, người dân buộc phải mua nước ngọt vận chuyển từ nơi khác về với mức giá có nơi lên đến 300.000 đồng/m3.

Nguồn: USGS

Thích ứng với hạn mặn

Tuy ít nhiều chịu sự chi phối và ảnh hưởng từ các hoạt động nhân tạo, mà điển hình là hoạt động trữ nước trong mùa khô từ các đập thuỷ điện thượng nguồn, trong phạm vi nhất định, hạn mặn được nhìn nhận là vẫn có khả năng dự báo sớm và giảm thiểu thiệt hại nếu có kế hoạch chủ động thích ứng phù hợp và kịp thời. Quan điểm này đã được thể hiện rõ trong Nghị quyết 120/NQ-CP năm 2017 của Chính phủ về việc Phát triển bền vững ĐBSCL thích ứng với biến đổi khí hậu khi đề cao việc chủ động sống chung với hạn mặn và nghiên cứu, xây dựng các giải pháp ứng phó hiệu quả nhất với vấn đề xâm nhập mặn; xác định biến đổi khí hậu và nước biển dâng là xu thế tất yếu, cần sống chung và thích nghi, biến thách thức thành cơ hội thay vì đối đầu. Trên tinh thần đó, các địa phương cần chủ động:

Thứ nhất, theo dõi sát diễn biến mặn trên các lưu vực để có kế hoạch ứng phó kịp thời. Các địa phương chịu ảnh hưởng bởi hạn mặn cần thực hiện giám sát chặt chẽ lưu lượng dòng chảy trên các lưu vực sông, cập nhật liên tục diễn biến thời tiết cũng như tiến hành đo độ mặn thường xuyên tại các khu vực cửa sông, các đường dẫn nước thuỷ lợi để có những dự báo sớm, kịp thời nắm bắt tình trạng xâm nhập mặn trong từng giai đoạn, từng năm, từ đó có kế hoạch ứng phó phù hợp như trữ nước, né vụ, nhằm giảm thiểu thiệt hại cho sản xuất và sinh hoạt.

Thứ hai, có phương án hỗ trợ kỹ thuật, giải pháp ứng phó với hạn mặn kịp thời, phù hợp với từng loại cây trồng, hoa màu cũng như các loại thuỷ, hải sản trên địa bàn. Không có giải pháp nào là toàn năng hay có thể áp dụng như nhau trong các trường hợp, hoàn cảnh khác nhau, và giải pháp hỗ trợ kỹ thuật cho cây trồng, vật nuôi trước hạn mặn cũng vậy. Mỗi địa phương có những đặc trưng canh tác nông nghiệp, hoa màu khác nhau, và mỗi loại cây trồng lại có khả năng cũng như giới hạn chịu hạn, chịu mặn khác nhau. Do đó, các địa phương thường xuyên chịu tác động của hạn mặn, đặc biệt là những tỉnh tại vùng ĐBSCL cần tiến hành rà soát diện tích đất nông nghiệp, diện tích cây trồng trên địa bàn mình, chi tiết tới từng giống cây để có phương án hỗ trợ kỹ thuật kịp thời trong điều kiện hạn mặn, ví dụ như kỹ thuật giữ ẩm cho cây trong điều kiện thiếu nước; cắt tỉa cành, tỉa bớt nụ, hoa trong những giai đoạn phát triển nào của cây là phù hợp để hạn chế thoát hơi nước nhưng vẫn đảm bảo khả năng sinh trưởng của cây trồng… Tương tự với cây trồng, các giải pháp hỗ trợ kỹ thuật tương tự cũng cần được tiến hành với quy trình canh tác, nuôi trồng các loại thuỷ, hải sản, ví dụ như theo dõi biến động mặn trong nước trong các giai đoạn khác nhau trong năm, có kế hoạch thả con giống phù hợp, hạn chế cho ăn khi độ mặn tăng cao, hay chủ động thu hoạch khi xâm nhập mặn diễn biến phức tạp hoặc không thể kiểm soát độ mặn, tránh mất trắng mùa vụ.

Nguồn: Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam

Thứ ba, thường xuyên rà soát, xây dựng và nâng cấp hệ thống thuỷ lợi, trữ nước tưới tiêu cho nông nghiệp cũng như cấp nước sạch sinh hoạt cho người dân. Khi kinh tế-xã hội ngày càng phát triển, nhu cầu nước sạch cho sinh hoạt và sản xuất vì thế cũng ngày một tăng cao. Việc đảm bảo cung ứng đủ nước cho sinh hoạt và sản xuất sẽ giúp ổn định xã hội cũng như thúc đẩy kinh tế-xã hội của toàn vùng ngày một phát triển hơn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

  1. Báo điện tử Nhân dân. Đồng bằng sông Cửu Long giữa vòng vây hạn mặn. https://www.nhandan.com.vn/xahoi/item/43694402-dieu-dung-vi-xam-nhap-man.html
  2. Báo Sài Gòn giải phóng. Hơn 58.000 ha lúa ở ĐBSCL bị thiệt hại do hạn mặn. https://www.sggp.org.vn/hon-58000ha-lua-o-dbscl-bi-thiet-hai-do-han-man-668609.html
  3. Báo Tuổi trẻ. Hạn mặn khốc liệt ở miền Tây: 5 tỉnh công bố tình huống khẩn cấp. https://tuoitre.vn/han-man-khoc-liet-o-mien-tay-5-tinh-cong-bo-tinh-huong-khan-cap-20200305080232766.htm
  4. Bộ Tài nguyên và Môi trường. Những giải pháp mang tính chiến lược ứng phó hạn, mặn ở ĐBSCL. http://www.monre.gov.vn/Pages/nhung-giai-phap-mang-tinh-chien-luoc-ung-pho-han,-man-o-dbscl.aspx
  5. https://www.usgs.gov/special-topic/water-science-school/science/saline-water-and-salinity?qt-science_center_objects=0#qt-science_center_objects
  6. Tổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam. Những hiểu biết về ENSO và tác động của nó.  http://www.vasi.gov.vn/khoa-hoc-cong-nghe/nhung-hieu-biet-ve-enso-va-tac-dong-cua-no/t708/c304/i414
  7. Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam. Giải độc cho cây bị nhiễm mặn. http://www.vaas.org.vn/giai-doc-cho-cay-bi-nhiem-man-a15921.html
Trích nguồn:NCIF
Tác giả: Ban Các vấn đề Xã hội và Môi trường
  Email    In


 

Bình luận

Mã xác nhận:
Nhập mã xác nhận:
 

Số lượt truy cập : 1097202