Tin Kinh tế- xã hội  > Xã hội

Cách mạng công nghiệp 4.0 và già hóa dân số - hai nhân tố tác động lớn tới triển vọng kinh tế Nhật Bản

Cập nhật lúc: 28/05/2019 03:00:00 PM

Ngày 1/5/2019, Nhật Bản đã kết thúc niên hiệu Bình Thành và bước vào niên hiệu Lệnh Hòa với việc ông Naruhito lên ngôi vị Thiên Hoàng thứ 126 của nước này. Về triển vọng kinh tế Nhật Bản, giới nghiên cứu quốc tế cho rằng trong trong thời kỳ Lệnh Hòa, cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 có thể là cơ hội chính để Nhật Bản phát triển kinh tế, song nước này sẽ phải đối mặt với những trở ngại lớn từ tình trạng già hóa dân số.

Trong suốt thời kỳ Bình Thành bắt đầu từ năm 1989, dù kinh tế Nhật Bản chưa có bước tăng trưởng đột phá nhưng vẫn duy trì được sự ổn định. Trong giai đoạn này, kinh tế Nhật Bản không có những bước phát triển nổi bật chủ yếu là do nguồn tài nguyên khan hiếm, thị trường trong nước nhỏ, trải qua hàng loạt các sự cố như sự sụp đổ của nền kinh tế bong bóng, khủng hoảng tài chính châu Á, khủng hoảng tài chính thế giới, động đất ở miền Đông Nhật Bản, thảm họa sóng thần và hạt nhân ở Fukushima và sự thay đổi của lực lượng chính trị nắm quyền. Vài năm gần đây, kinh tế Nhật Bản đã thoát khỏi tình trạng trì trệ và tăng trưởng trở lại. Từ cuối năm 2012 trở lại đây, GDP danh nghĩa, GDP thực tế, thu nhập quốc dân, tài sản quốc gia… đều tăng lên hàng năm. Ngoài ra, các chỉ số vi mô như tỷ suất lợi nhuận doanh nghiệp cũng tiếp tục tăng từ 3,5% năm 2013 lên 5,9% năm 2018.. Cuối năm 2017, tổng tài sản của Nhật Bản ở nước ngoài là 328.400 tỷ Yen, đứng dầu thế giới trong 27 năm liên tiếp. Năm 2018, Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Nhật Bản đạt 548.600 tỷ Yen, đứng thứ ba thế giới. Lần đầu tiên trong vòng 10 năm qua, tài sản hộ gia đình giảm nhưng vẫn đạt 183.000 tỷ Yen, đứng đầu thế giới, dự trữ ngoại hối đạt 1.270 tỷ USD, chỉ sau Trung Quốc. Mặc dù học thuyết Abenomics gây nhiều tranh cãi, nhưng không thể phủ nhận rằng sau khi Thủ tướng Abe quay trở lại nắm quyền, kinh tế Nhật Bản đã đảo chiều.

Hiện nay, khi bắt đầu bước vào thời kỳ niên hiệu Lệnh Hòa, mặc dù bức tranh kinh tế Nhật Bản vẫn còn ảm đạm, nhưng cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 hứa hẹn sẽ mang lại cơ hội lớn cho sự phát triển của Nhật Bản trong thời gian tới. Cùng với sự khởi đầu của thời kỳ Lệnh Hòa, trong 2 năm tới Nhật Bản cũng sẽ diễn ra hàng loạt các sự kiện lớn để quốc gia này có thể quảng bá ra thế giới những thành tựu của chính sách Abenomics và chủ trương của Chính quyền Thủ tướng S.Abe thúc đẩy xây dựng “xã hội 5.0”, đáng chú ý là các sự kiện như Hội nghị thượng đỉnh G-20 (tại Osaka từ 28-29/6) và Thế vận hội Olympic Tokyo (tháng 7/2020). Mặc dù các hoạt động chính trị, ngoại giao và kinh tế quan trọng sắp diễn ra trong vòng hai năm tới sẽ có những tác động trực tiếp đến sự phát triển ngắn hạn của Nhật Bản, nhưng có lẽ hai nhân tố có tác động lớn nhất đối với nền kinh tế Nhật Bản trong thời kỳ Lệnh Hòa sẽ là sự phát triển của cách mạng khoa học công nghệ và tình trạng già hóa dân số ngày càng nghiêm trọng. Cụ thể hơn, trong vài thập kỷ tới, cơ hội phát triển lớn nhất của Nhật Bản chủ yếu dựa vào những thành tựu của cách mạng công nghiệp 4.0 và trở ngại lớn nhất đối với Nhật Bản không chỉ là sự gia tăng mức độ già hóa dân số, mà phần nhiều còn xuất phát từ sự gián đoạn lực lượng lao động kế cận.

Cơ hội phát triển dựa trên thành tựu của cách mạng 4.0

Từ cuối thời kỳ Bình Thành, Nhật Bản đã coi trọng hơn các cơ hội mà cách mạng công nghiệp 4.0 mang lại, trong đó tập trung sử dụng các tiến bộ về khoa học, công nghệ để thực hiện chiến lược biến nhược điểm thành cơ hội, lấy cách mạng công nghiệp 4.0 trong giải quyết hàng loạt các vấn đề xã hội làm bước đột phá và thông qua đổi mới khoa học kỹ thuật để tạo ra một hình thái xã hội mới. Nhật Bản cũng đã tích cực phát triển các lĩnh vực khoa học-công nghệ chủ yếu liên quan đến cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 như thông tin, viễn thông và trí tuệ nhân tạo. Tháng 6/2013, Nhật Bản đã công bố “Tuyên bố quốc gia sáng tạo nhất thế giới về công nghệ thông tin”, định ra nền tảng cơ sở cho sự phát triển, thiết lập “Chiến lược tổng hợp hệ thống vạn vật kết nối”. Sự ra đời của Luật cơ bản thúc đẩy sử dụng dữ liệu công - tư năm 2016 và việc thành lập Ủy ban nghiên cứu kiến thiết tương lai của thời đại mới năm 2017 đã góp phần định hình môi trường thể chế, dữ liệu phù hợp để thúc đẩy sự phát triển của Internet.

Trong lĩnh vực robot và trí tuệ nhân tạo, năm 2015 Nhật Bản đã đưa ra chiến lược robot mới; năm 2016, Nhật Bản công bố Kế hoạch 5 năm về phát triển khoa học cơ bản và công nghệ (2016-2020), trong đó lần đầu tiên đề cập đến xã hội siêu thông minh; tháng 6/2014, Nhật Bản đã sửa đổi và công bố “Chiến lược tái sinh nền kinh tế” nhằm tăng cường năng lực cạnh tranh, trở thành người đi đầu trong cuộc cách mạng robot; tháng 4/2016, Nhật Bản đã thành lập Hội đồng chiến lược khoa học kỹ thuật với sự tham gia của nhiều bộ, ngành để làm nòng cốt định hướng cho công tác nghiên cứu, phát triển trí tuệ nhân tạo và xây dựng xã hội siêu thông minh. Cùng với việc phát triển robot, năm 2017 được coi là năm bản lề của trí tuệ nhân tạo tại Nhật Bản với việc Hội đồng chiến lược khoa học kỹ thuật trong tháng 3/2017 đã đưa ra “Chiến lược khoa học kỹ thuật trí tuệ nhân tạo”, trong đó xác định lộ trình chiến lược cụ thể, gồm sử dụng hiệu quả trí tuệ nhân tạo trong các lĩnh vực liên quan vào năm 2020, từ năm 2020 đến năm 2025 và đến 2030 sẽ áp dụng trong các lĩnh vực cá biệt, thực hiện ứng dụng đồng bộ trí tuệ nhân tạo và thúc đẩy hình thành các ngành và lĩnh vực mới; từ sau năm 2030, Nhật Bản sẽ kết hợp các lĩnh vực khác nhau trong sử dụng trí tuệ nhân tạo để xây dựng xã hội mới.

Ngoài ra, phát triển vật liệu tiên tiến và công nghệ nano cũng là lĩnh vực được Nhật Bản đặc biệt quan tâm vì trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, sự đổi mới công nghệ trong lĩnh vực vật liệu cũng ảnh hưởng đến sự phát triển của những lĩnh vực quan trọng khác. Tháng 7/2018, Hội đồng đổi mới khoa học kỹ thuật tổng hợp - cơ quan quyết sách đổi mới khoa học kỹ thuật cao nhất của Nhật Bản, đã ban hành Kế hoạch thúc đẩy đổi mới chiến lược giai đoạn 2, nhằm phát triển không gian mạng, phát triển vật liệu, công nghệ lượng tử quang học và thúc đẩy cuộc cách mạng vật chất của hệ thống phát triển vật liệu tổng hợp, kỹ thuật cán 3D hợp kim chịu nhiệt và kỹ thuật tạo vật liệu composit siêu chịu nhiệt.

Trở ngại từ vấn đề già hóa dân số

Già hóa dân số và thiếu nguồn nhân lực kế tiếp vẫn là một khó khăn lớn nhất đối với Nhật Bản. Mặc dù Nhật Bản đã có sự chuẩn bị tương đối đầy đủ chiến lược phát triển khoa học kỹ thuật, nhưng cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 liệu có trở thành cơ hội quan trọng đối với Nhật Bản hay không còn phụ thuộc nhiều vào việc Nhật Bản giải quyết thách thức đặt ra từ vấn đề già hóa dân số. Tỷ lệ sinh giảm và tình trạng già hóa dân số gia tăng dường như không ảnh hưởng tiêu cực tới sức sáng tạo khoa học kỹ thuật của Nhật Bản vì già hóa dân số là một trong những biểu hiện của xã hội tiến bộ. Tuổi thọ người dân Nhật Bản tăng càng cao càng thể hiện thể chất và đời sống của người dân tăng cao và tính ưu việt của điều kiện khám chữa bệnh. Hơn nữa, tuổi thọ tăng cao không hoàn toàn làm giảm sức sáng tạo khoa học-kỹ thuật, thậm chí những kiến thức và kinh nghiệp đã được tích lũy còn rất hữu ích cho việc sản sinh ra sức sáng tạo. Tuy nhiên, tỷ lệ sinh giảm có nghĩa dân số giảm, kéo theo lực lượng lao động giảm và tạo ra sự thiếu hụt các thế hệ lực lượng lao động kế tiếp cho phát triển và sáng tạo khoa học-kỹ thuật. Các nghiên cứu mới đây cho thấy tỷ lệ sinh của Nhật Bản giảm từ 0,85% năm 2010 xuống 0,78% năm 2016, theo đó vào năm 2053, dân số Nhật Bản sẽ giảm 100 triệu người và đến năm 2065 chỉ còn 88,08 triệu người. Với mức độ giảm dân số như vậy, số lượng người trong độ tuổi lao động tại Nhật Bản cũng sẽ giảm mạnh, từ mức 75,96 triệu người năm 2017 có thể giảm xuống chỉ còn 45,29 triệu người đến năm 2065.

Tình hình trên cho thấy mặc dù cách mạng công nghiệp 4.0 là cơ hội quan trọng cho nền kinh tế, song mức độ Nhật Bản có thể nắm bắt cơ hội này để phát triển còn phụ thuộc vào việc nước này sẽ xử lí như thế nào những thách thức nghiêm trọng từ vấn đề già hóa dân số./.

Trích nguồn:NCIF
Tác giả: Ban Các vấn đề Xã hội và Môi trường
  Email    In


 

Bình luận

Mã xác nhận:
Nhập mã xác nhận:
 

Tìm kiếm

Số lượt truy cập : 1097202