Nghiên cứu > Điều tra - khảo sát

Kinh nghiệm tiến hành điều tra khảo sát niềm tin kinh doanh tại Việt Nam

Cập nhật lúc: 24/10/2013 11:45:14 AM

NCSEIF -  “Dự án điều tra, khảo sát niềm tin kinh doanh tại Việt Nam” được thiết kế dựa trên kinh nghiệm của các tổ chức quốc tế, các nước trên thế giới và trong khu vực như Ấn Độ, Bănglađét, Inđônêxia, Nhật Bản, Thái Lan. Tuy nhiên, dự án cũng đã được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn tại Việt Nam để có được kết quả tốt nhất. Từ thực tế thực hiện dự án, Ban Chủ nhiệm dự án đã rút ra một số kinh nghiệm khi tiến hành điều tra khảo sát niềm tin kinh doanh tại Việt Nam, đặc biệt là đối với các vấn đề thiết kế phiếu khảo sát, chọn mẫu, phương pháp tiến hành  và những khó khăn trong quá trình tổ chức thực hiện dự án.

1.    Thiết kế Phiếu khảo sát


Phiếu khảo sát (hay Phiếu điều tra, Phiếu hỏi hoặc Bảng hỏi) được thiết kế dựa trên kinh nghiệm được đúc kết từ các cuộc điều tra khảo sát niềm tin kinh doanh được thực hiện tại các nước OECD và không phải OECD, đặc biệt là các nước đang phát triển như Thái Lan, Trung Quốc,… Việc thiết kế Phiếu sau đó được xây dựng và hoàn thiện trên cơ sở nhiều cuộc họp lấy ý kiến nội bộ và gửi trực tiếp đến các chuyên gia có kinh nghiệm về điều tra khảo sát doanh nghiệp để góp ý kiến, đặc biệt là để Việt hóa các câu hỏi. Sau khi tổ chức Hội thảo chuẩn bị tổ chức triển khai dự án để tham vấn chuyên gia, cơ quan quản lý doanh nghiệp, hiệp hội doanh nghiệp và các nhà quản lý doanh nghiệp về nội dung và việc chuẩn bị tổ chức triển khai Dự án. Cụ thể với việc tham gia của các chuyên gia có kinh nghiệm – những người đã từng tham gia các cuộc khảo sát xu hướng kinh doanh trước đây ở Tổng cục Thống kê, các chuyên gia thống kê, các chuyên gia về xã hội học, các chuyên gia về điều tra doanh nghiệp, các nhà quản lý doanh nghiệp, đại diện một số doanh nghiệp,… Các chuyên gia đã có những ý kiến đóng góp rất có giá trị giúp cho việc triển khai thực hiện Dự án được diễn ra rất thuận lợi như đối với việc phân bổ phiếu điều tra; Xác định loại hình doanh nghiệp điều tra và lựa chọn doanh nghiệp điều tra; Lựa chọn số ngành điều tra và số lượng doanh nghiệp cần điều tra trong mỗi ngành tại 3 địa bàn điều tra; Nội dung Bảng hỏi; và hình thức lấy phiếu điều tra. Trên cơ sở ý kiến của chuyên gia, kết hợp với kinh nghiệm của OECD , của Nhật Bản  và của các nước đang phát triển, căn cứ vào tình hình sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp trong nước, Ban chủ nhiệm Dự án đã chọn tiến hành điều tra khảo sát niềm tin kinh doanh đối với các doanh nghiệp thuộc ngành công nghiệp chế biến chế tạo (CNCBCT) (là ngành chiếm tỷ trọng lớn trong GDP) và ngành thương mại và dịch vụ (TM&DV) (bao gồm Bán buôn bán lẻ, sửa chữa ô tô, mô tô, xe máy và xe có động cơ khác; Vận tải kho bãi và Dịch vụ lưu trú ăn uống). Do đó, Mẫu phiếu hỏi được thiết kế riêng cho 2 loại hình doanh nghiệp này. Cụ thể, Mẫu phiếu hỏi được thiết kế đảm bảo đủ các nhóm nội dung sau:
-    Thông tin chung về doanh nghiệp ;
-    Thông tin về niềm tin kinh doanh của doanh nghiệp, trong đó bao gồm các nội dung:
-    Đánh giá tình hình kinh tế vĩ mô
-    Mức độ đánh giá các vấn đề
-    Đánh giá hướng thay đổi

Để đảm bảo các câu hỏi của Phiếu khảo sát được các đối tượng điều tra khảo sát hiểu và trả lời chính xác, sau khi hoàn thiện Phiếu hỏi theo góp ý của các chuyên gia từ cuộc Hội thảo chuẩn bị tổ chức triển khai dự án, Ban Chủ nhiệm dự án đã tiến hành điều tra khảo sát thử được tiến hành đối với 57 doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh Bắc Giang. Trên cơ sở kết quả điều tra khảo sát thử, Ban Chủ nhiệm Dự án đã điều chỉnh bổ sung Phiếu khảo sát cho phù hợp. Đặc biệt đối với các vùng khác nhau như tại địa bàn thành phố Hồ Chí Minh nhiều câu hỏi được địa phương hóa (sử dụng các từ phổ dụng tại địa phương) cho dễ hiểu.


2.    Chọn mẫu và phương pháp chọn mẫu


Việc chọn mẫu điều tra khảo sát phải được tiến hành trên cơ sở đảm bảo tính đại diện và những thông tin thu được từ mẫu cơ bản phản ánh được những vấn đề và nội dung cần khảo sát của Dự án đã đặt ra. Xác định đối tượng cần điều tra khảo sát là khâu quan trọng nhất trong quá trình chọn mẫu, do việc xác định nhóm mục tiêu đóng vai trò quyết định đối với độ chính xác của nghiên cứu khảo sát, trên cơ sở đó Dự án đã tiến hành xác định số lượng mẫu điều tra khảo sát đảm bảo phản ánh đầy đủ khuynh hướng của cả nhóm đối tượng. Sau khi cân nhắc các yếu tố ảnh hưởng đến quy mô mẫu (thời gian điều tra khảo sát, kinh phí và mức độ chính xác cần thiết) và đặc biệt là quy tắc của OECD về lấy mẫu và theo kinh nghiệm của các nước tiến hành khảo sát niềm tin kinh doanh, Ban Chủ nhiệm Dự án đã quyết định chọn mẫu điều tra khảo sát theo hai yêu cầu cơ bản:


     Số lượng doanh nghiệp điều tra khảo sát phải đạt từ trên 630 mẫu trở lên;

    Đối tượng điều tra khảo sát là các doanh nghiệp  thuộc mọi loại hình quy mô, bao gồm quy mô nhỏ, vừa và lớn. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa được xác định theo định nghĩa của Nghị định số 56/2009/NĐ-CP ngày 30/6/2009 của Chính phủ về trợ giúp phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa và theo các mức quy mô trong niên giám thống kê của Tổng cục Thống kê.
Việc chọn mẫu được thực hiện theo quy trình sau:


Bước 1: Do không có GDP theo tỉnh thành phố, Dự án chọn đại diện 3 tỉnh/thành phố có tỷ trọng doanh thu thuần sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp đồng thời có số lượng doanh nghiệp trên tổng số doanh nghiệp trên toàn quốc lớn nhất của 3 miền (miền Bắc, miền Trung và miền Nam) đó là tỉnh thành phố Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh và thành Đà Nẵng. Lấy tổng doanh thu thuần sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp của 3 thành phố này rồi tính tỷ tỷ trọng doanh thu thuần sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp của từng thành phố trên tổng trên. Về cơ bản, căn cứ tỷ trọng doanh thu thuần sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp trên tổng này để tính số doanh nghiệp cần điều tra khảo sát của từng thành phố.


Bước 2: Tính tổng GDP của ngành công nghiệp chế biến chế tạo và ngành thương mại và dịch vụ (bao gồm Bán buôn bán lẻ; sửa chữa…; Vận tải kho bãi và Dịch vụ lưu trú ăn uống) xem xét trong Dự án. Tính tỷ trọng GDP của mỗi ngành trên tổng trên rồi nhân với số doanh nghiệp trên từng địa bàn để tính ra số doanh nghiệp trong hai ngành trên. Căn cứ  tỷ trọng GDP của mỗi phân ngành trong ngành thương mại và dịch vụ để tính ra số doanh nghiệp trong mỗi phân ngành. Riêng ngành công nghiệp chế biến chế tạo do không có GDP riêng rẽ cho 3 phân ngành xem xét trong Dự án (bao gồm sản xuất, chế biến thực phẩm; Dệt, may, sản xuất da và các sản phẩm có liên quan; và Sản xuất sản phẩm điện tử, máy vi tính và sản phẩm quang học, và các ngành còn lại) nên Dự án xác định tỷ trọng giá trị sản xuất công nghiệp của từng phân ngành trên tổng giá trị sản xuất công nghiệp của các phân ngành. Căn cứ tỷ trọng này để tính ra số doanh nghiệp cần điều tra khảo sát trong mỗi phân ngành.


 Bước 3: Các doanh nghiệp thuộc các phân ngành nhỏ của hai ngành được phân lớp ra thành các nhóm quy mô khác nhau. Tại mỗi phân lớp này các doanh nghiệp chọn một cách ngẫu nhiên.


Để tăng cao tính đại diện và tính chính xác Dự án đã quyết định lấy mẫu với quy mô là 700 doanh nghiệp. Ngoài ra, để đảm bảo xu hướng chung của nền kinh tế, Dự án xác định 100 doanh nghiệp thuộc 2 nhóm ngành lớn là công nghiệp chế biến chế tạo, và thương mại và dịch vụ thuộc top 500 doanh nghiệp lớn nhất Việt Nam.


Trên cơ sở quy mô mẫu đã được xác định, căn cứ số lượng doanh nghiệp và căn cứ mức độ đóng góp doanh thu thuần hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, Dự án xác định quy mô doanh nghiệp cần được điều tra khảo sát tại các địa bàn Dự án. Cụ thể số doanh nghiệp cần điều tra khảo sát tại thành phố Hà Nội là 293, thành phố Hồ Chí Minh là 471 và thành phố Đà Nẵng là 36. Ngoài ra, Dự án đã xác định số lượng doanh nghiệp cần điều tra khảo sát thử tại tỉnh Bắc Giang là 55 doanh nghiệp để đảm bảo các doanh nghiệp hiểu và trả lời đúng các câu hỏi của Phiếu hỏi khi Dự án tiến hành điều tra khảo sát trên 3 địa bàn của Dự án. Như vậy, quy mô mẫu của Dự án là 800 doanh nghiệp cộng vơi 55 doanh nghiệp  khảo sát thử, tổng số doanh nghiệp cần điều tra khảo sát của Dự án là 855 doanh nghiệp.


Từ số lượng doanh nghiệp đã được xác định trên các địa bàn Dự án, Dự án đã tiến hành xác định số lượng các doanh nghiệp thuộc ngành công nghiệp chế biến chế tạo và ngành thương mại và dịch vụ trên mỗi địa bàn căn cứ vào mức độ đóng góp GDP của mỗi ngành và căn cứ vào tỷ trọng GDP của mỗi ngành trên tổng GDP của 2 ngành này.


Căn cứ số lượng doanh nghiệp trong hai ngành trên, Dự án tiến hành phân tầng và phân lớp theo quy trình như sau: (i) Phân tầng mỗi một trong 2 ngành trên thành các tầng nhỏ với các phân ngành nhỏ hơn; và (ii) Từ mỗi tầng (phân ngành), Dự án tiến hành phân lớp theo các nhóm quy mô. Cụ thể như sau:


-   Đối với ngành công nghiệp chế biến chế tạo, do GDP hay giá trị tăng thêm của ngành này không sẵn có, nên Dự án căn cứ vào tỷ trọng đóng góp giá trị sản xuất công nghiệp trong ngành công nghiệp chế biến chế tạo để xác định số lượng doanh nghiệp trong các phân ngành con tương ứng.


-   Đối với ngành thương mại và dịch vụ, do GDP của 3 nhóm ngành cấu phần có sẵn nên Dự án căn cứ và mức dộ đóng góp GDP của các nhóm ngành cấu phần và tỷ trọng GDP của từng nhóm ngành này trên tổng GDP của cả 3 nhóm ngành để xác định số lượng doanh nghiệp trong mỗi nhóm ngành cấu phần.


Tại mỗi phân tầng (phân ngành), Dự án tiến hành phân lớp thành 4 phân lớp căn cứ vào danh sách các doanh nghiệp và quy mô lao động của các doanh nghiệp năm 2011 tại Cục thống kê của các địa bàn Dự án và căn cứ vào nghị định 56/2009/NĐ-CP ngày 30/6/2009 của Chính phủ về trợ giúp phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa.


3.    Tiến hành điều tra khảo sát


“Dự án điều tra, khảo sát niềm tin kinh doanh tại Việt Nam” cũng như các dự án điều tra, khảo sát khác sử dụng phương pháp phỏng vấn trực tiếp bằng phiếu khảo sát. Mục tiêu là thu thập thông tin một cách đầy đủ, xác thực và đảm bảo số lượng phiếu thu hồi theo yêu cầu đặt ra. Nhằm hạn chế các đối tượng điều tra khảo sát không trả lời hoặc trả lời không đầy đủ, điều tra viên cần được lựa chọn và tập huấn tập huấn kỹ càng và các điều tra viên cần liên lạc thường xuyên với Ban Chủ nhiệm để giải thích các câu hỏi chưa rõ, nhằm đảm bảo:


-  Doanh nghiệp phải hiểu được tất cả các câu hỏi trong Phiếu khảo sát


-    Phỏng vấn tất cả các doanh nghiệp có trong danh sách điều tra khảo sát và thu hồi phiếu. Nếu không phỏng vấn được hoặc không thu hồi được phiếu phải giải thích rõ nguyên nhân.


-    Tối đa hóa việc trả lời các thông tin trong Phiếu khảo sát. Trường hợp không đủ thông tin, phải giải thích rõ nguyên nhân.
Song song với đó, hình thức phỏng vấn sâu, tọa đàm các doanh nghiệp và cơ quan nhà nước trên địa bàn cần được tiến hành nhằm tìm hiểu sâu, đánh giá cụ thể hơn những thông tin định tính, những tư vấn chuyên môn được cung cấp bởi những người tham gia phỏng vấn/tọa đàm về quan điểm, nhận thức và kiến nghị của họ đối với tình hình sản xuất kinh doanh và niềm tin kinh doanh của các doanh nghiệp.


4.    Những khó khăn mà dự án gặp phải khi tiến hành điều tra, khảo sát


“Dự án điều tra, khảo sát niềm tin kinh doanh tại Việt Nam” đòi hỏi có kiến thức sâu về xử lý dữ liệu điều tra khảo sát về niềm tin kinh doanh của doanh nghiệp; do vậy, việc tổ chức và tiến hành điều tra khảo sát phải chặt chẽ đảm bảo tính thời sự. Song do chưa có chế tài cụ thể đối với điều tra khảo sát niềm tin kinh doanh tại Việt Nam, nên việc tiếp cận đến doanh nghiệp, đặc biệt là nhà quản lý doanh nghiệp là rất khó khăn. Trong khi kinh phí cho việc tiến hành điều tra khảo sát thấp gây khó khăn rất lớn cho việc hoàn thành điều tra khảo sát. Nhiều doanh nghiệp không đón tiếp điều tra viên nên phải thay đổi đơn vị mẫu. Một số doanh nghiệp cử những người không phải là nhà quản lý doanh nghiệp (như kế toán trưởng, kế toán viên, thậm chí nhân viên,…) trả lời phỏng vấn, trong khi để có thông tin chính xác cho việc tính bộ chỉ số niềm tin kinh doanh cần được các nhà quản lý doanh nghiệp trực tiếp trả lời. Do đó, có thể phần nào ảnh hưởng đến chất lượng của các số liệu thu thập được.


Tuy nhiên, sau rất nhiều cố gắng để khắc phục tối đa những hạn chế của của việc tiến hành điều tra khảo sát- công đoạn rất quan trọng của một sự án điều tra, Dự án điều tra, khảo sát niềm tin kinh doanh tại Việt Nam đã thu thập được bộ số liệu có giá trị cao và chất lượng đảm bảo để phục vụ cho quá trình phân tích và đánh giá bộ chỉ số niềm tin kinh doanh tại Việt Nam năm 2012.

------------------------------------------
Nguồn: Báo cáo tổng hợp Kết quả điều tra khảo sát Dự án điều tra, khảo sát niềm tin kinh doanh tại Việt Nam (Báo cáo chính). Chủ nhiệm dự án TS. Lương Văn Khôi, Trưởng ban Kinh tế thế giới.

Trích nguồn:
Tác giả: TS. Lương Văn Khôi và Nhóm nghiên cứu Ban KTTG
  Email    In


 

Bình luận

Mã xác nhận:
Nhập mã xác nhận:
 

Tìm kiếm

Số lượt truy cập : 1097202